Bước ra từ chái bếp

Bước qua “lời nguyền Roo Đung”

Đến giờ, các bậc cao niên ở xã A Túc vẫn nhắc tới “lời nguyền Roo Đung”. Theo tiếng Pa Kô, “Roo Đung” nghĩa là “chái bếp”, nơi ấy có bếp lửa, nguồn gốc của sự ấm no, hạnh phúc. Người ở chái bếp có nhiệm vụ giữ cho ngọn lửa cháy mãi không ai khác chính là các bà, các mẹ. Để làm tròn trọng trách, họ phải “đánh đổi” bằng sự tự do, niềm vui, hạnh phúc. Quan niệm cũ kỹ ấy vô tình đã trói buộc cuộc đời rất nhiều phụ nữ Pa Kô. Ngoài giờ vất vả trên nương rẫy, cuộc sống của chị em chỉ quẩn quanh bên bếp lửa. Thậm chí, ngay chuyện lên gian chính của nhà cũng bị quở phạt, cấm đoán. Vì thế, nhiều người mẹ không muốn sinh con gái vì sợ phải chịu kiếp “sống mòn” như mình.

Theo chân hai đảng viên trẻ Hồ Thị Xáo, Phó Chủ tịch UBND xã A Túc và Hồ Thị Thiếc, Chủ tịch Hội LHPN xã, chúng tôi ghé thăm nhà của bà Hồ Thị Châu, trú tại bản Ra Hang. Thấy khách ghé thăm, con trai bà Châu vui vẻ lấy chiếu trải ngay gian chính của ngôi nhà để đón tiếp. Biết ý, tôi bảo anh chuyển ra hiên nhà ngồi trò chuyện. Chiều lòng khách nhưng bà Châu không quên giải thích: “Trước đây, chị em chúng tôi làm gì được ngồi ở gian chính, giờ thì khác rồi, không phải ngại đâu”. Nói xong, bà Châu báo tin vui, mình vừa nhận huy hiệu 55 năm tuổi Đảng. “Thời gian trôi nhanh như con nai rừng chạy. Nhiều khi tôi vẫn ngỡ mình mới vào Đảng ngày hôm qua”, bà Châu nở nụ cười hiền từ chia sẻ.

Nhấp bát nước lá rừng, bà Châu xúc động kể về “cuộc cách mạng” đời mình. Cũng như bao chị em khác ở chốn núi rừng miền tây Quảng Trị trước kia, bà Châu lấy chồng ở cái tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”. Về dưới một mái nhà, đôi vợ chồng trẻ đối diện muôn vàn khó khăn. Niềm an ủi duy nhất là ông Hồ Quang Trung, chồng bà Châu rất yêu vợ, thương con. Thấy bà quẩn quanh nơi chái bếp, ông như có lửa đốt trong lòng. Thế nhưng, cũng như một số ít người chồng khác ở bản, ông Trung không thể đơn độc đi ngược lại quan niệm cũ.

Khi lửa chiến tranh lan đến bản làng, ông Trung cùng những người đàn ông khác lên đường theo tiếng gọi của non sông. Ở nhà, bà Châu và nhiều phụ nữ trong bản nghĩ: “Tại sao mình cứ quẩn quanh nơi chái bếp trong khi chồng, cha, con trai đổ máu xương ở chiến trận? Mình phải góp sức”. Thế rồi, bà Châu và một số chị em khác bí mật đi theo cách mạng, góp sức bằng việc nuôi giấu cán bộ, chuyển thư từ, gùi tăng… Trong quãng thời gian ấy, được bộ đội Cụ Hồ dìu dắt, bà Châu cùng một số phụ nữ ở xã A Túc như Giả Vầng, Kăn Thái, Kăn Yên… đã giác ngộ lý tưởng của Đảng.

Từ ngày được kết nạp Đảng, một luồng gió mới thổi vào cuộc đời bà Hồ Thị Châu và các chị em khác. Vẫn nỗ lực vun vén cho gia đình nhưng họ không chấp nhận một cuộc sống tù đọng, quẩn quanh nơi chái bếp. Các bà bắt đầu tham gia những hoạt động của cộng đồng, khẳng định tiếng nói, vị thế của mình trong gia đình, bản làng. Cứ thế, “lời nguyền Roo Đung” không còn trói buộc họ. Nhớ lại ngày ấy, bà Châu chia sẻ: “Nếu không đi theo cách mạng, không may mắn gặp bộ đội Cụ Hồ có lẽ chúng tôi mãi mãi không thể làm chủ cuộc đời mình. Ơn Đảng, ơn Bác Hồ, tôi và các nữ đảng viên khác quyết tâm đưa lý tưởng cách mạng đến với những chị em của bản làng”.

Nhân lên “hạt giống đỏ”

Đến giờ, ông Hoàng Văn Sơn, Phó Bí thư Đảng ủy xã A Túc đã thuộc nằm lòng những trang sử của Đảng bộ và nhân dân xã A Túc. Quê ông Sơn ở vùng biển Gio Linh, là bộ đội biên phòng được tăng cường về làm Phó Bí thư Đảng ủy xã. Gắn bó với miền biên viễn nhiều năm nay, ông đã quen với lời ăn, tiếng nói, phong tục, tập quán của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều. Vậy mà, trước ngày nhận nhiệm vụ mới, chỉ huy của ông Sơn vẫn nhắc lại những việc cần làm khi về công tác tại xã A Túc. Trong đó, nhiệm vụ quan trọng là bồi dưỡng, phát triển đảng viên nữ. Sau này, khi bắt tay vào công việc, ông Sơn bớt phần nào âu lo vì biết đây không phải là khâu khó của Đảng bộ xã A Túc. “Về địa phương, tôi dành nhiều thời gian để tham gia các cuộc họp chi bộ ở thôn bản. Thật may mắn, tôi được gặp và nghe chuyện của bà Hồ Thị Châu, Giả Vầng, Kăn Thái, Kăn Yên… Họ đã có những bước đi dài để giúp cuộc đời mình và nhiều chị em khác đổi thay dưới ánh sáng của Đảng. Nhờ họ mà tôi có thể làm tốt hơn nhiệm vụ được giao”, ông Sơn thừa nhận.

Đảng viên Kăn Linh (ngồi thứ 5, từ trái sang phải) được nhiều người yêu mến vì tấm lòng nhân ái

Thật ra, để có những “bước đi dài” như lời của Phó Bí thư Đảng ủy xã A Túc Hoàng Văn Sơn chia sẻ, thế hệ nữ đảng viên đầu tiên của xã A Túc như bà Hồ Thị Châu, Giả Vầng, Kăn Thái, Kăn Yên… đã đổ không ít mồ hôi, công sức. Sau ngày quê hương giải phóng, nhiều phụ nữ trên địa bàn lại trở về với… chái bếp. Khi được tuyên truyền, vận động giác ngộ lý tưởng của Đảng, nhiều chị em trải lòng: “Đất nước thống nhất, hết chiến tranh rồi, giờ chỉ cùng chồng con, tập trung làm ăn, phát triển kinh tế thôi”. Trước thực tế ấy, bà Châu và các nữ đảng viên khác tập trung tuyên truyền theo hướng “mưa dầm thấm lâu” để ươm mầm những “hạt giống đỏ”. Chưa vận động chị em đến tham gia sinh hoạt được, họ gõ cửa từng nhà hoặc cùng lên nương để tuyên truyền. Điều đáng mừng là nhiều cô gái trẻ ở bản đã tìm được tiếng nói chung với bà Châu, Giả Vầng, Kăn Thái, Kăn Yên… “Chúng tôi không nói chuyện lý luận, sách vở, chỉ chia sẻ với các chị em, con cháu sau này về cuộc đời của chính mình. Phương châm của chúng tôi là một lần tuyên truyền không thành công thì nhiều lần, một người chưa thuyết phục được thì nhiều người cùng tham gia. Điều đáng mừng là những gì chúng tôi tâm đắc đã chạm được trái tim những cô gái trẻ như: Kăn Linh, Hồ Thị Vinh, Hồ Thị Thêm…, rồi sau này là Hồ Thị Xáo, Hồ Thị Thiếc, Hồ Thị Chuẩn…”, bà Châu cho biết.

Để mở đường cho chị em, các nữ đảng viên thế hệ đầu ở xã A Túc xác định phải “làm cách mạng” cho những ông chồng và người thân. Lúc này, khó khăn nhân lên gấp bội. Nhiều người không tán đồng việc làm của các chị vì dám đi ngược phong tục, tập quán. Tuy vậy, bà Hồ Thị Châu, Giả Vầng, Kăn Thái, Kăn Yên… vẫn nêu cao quyết tâm. Dựa vào sức mình chưa đủ, họ vận động các già làng, trưởng bản, người có uy tín, cựu chiến binh… Những dẫn chứng sinh động về các đảng viên nữ tiêu biểu “giỏi việc nước, đảm việc nhà” được đưa ra để minh họa. Nhờ thế, một thời gian sau, nhiều ông chồng, rồi bố mẹ chồng đã mở rộng cửa, tạo điều kiện cho vợ, con mình tham gia các hoạt động cộng đồng, rèn luyện, phấn đấu để đứng vào hàng ngũ của Đảng.

Đồng lòng đẩy lùi hủ tục

Nhiều năm trôi qua sau ngày quê hương giải phóng, lẩn khuất ở các bản làng phía tây tỉnh Quảng Trị, những quan niệm, phong tục, tập quán lạc hậu vẫn tồn tại, trở thành chướng ngại lớn trên con đường phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Ở một số thôn bản, mỗi lần có một hiện tượng bất thường hay điều không may xảy ra, đàn cúng Giàng, cúng ma lại nghi ngút khói. Từ đây, vị trí của thầy mo, thầy cúng được dân bản coi trọng. Một số quan niệm, hủ tục vẫn làm khổ người phụ nữ như: Phải kết hôn sớm, lấy người trong họ hàng để “bảo toàn” tài sản của gia đình, dòng họ; “vượt cạn” một mình trong túp lều dựng tạm trên rẫy; chịu cảnh trắng tay nếu bị nhà chồng trả tín vật…

Trước thực tế trên, câu hỏi: “Làm thế nào để đẩy lùi các hủ tục, quan niệm lỗi thời, lạc hậu?” luôn đau đáu trong lòng các nữ đảng viên ở xã A Túc. Trong khi họ đang loay hoay tìm cách, chị Kăn Linh, đảng viên Chi bộ thôn Tăng Cô, nay là Phó Chủ tịch HĐND xã A Túc đã khiến nhiều người bất ngờ bởi đã dũng cảm “đi ngược lại lời nguyền”. Từ xa xưa, một bộ phận đồng bào Pa Kô, Vân Kiều thường xa lánh những đứa trẻ có bố mẹ qua đời vì bệnh tật. Theo luật tục, các em nhỏ phải đốt mái nhà cũ, sống tách biệt với cộng đồng. Biết rõ điều đó, dẫu đang tần tảo nuôi đàn con thơ nhưng chị Kăn Linh và chồng vẫn quyết định nhận nuôi 3 đứa trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ. Đó là năm 1986, đứa con nuôi bé nhất của Kăn Linh mới 2 tháng tuổi, đêm nào cũng khóc vì đói sữa. “Bấy giờ, vợ chồng tôi khổ vì thầy cúng, thầy mo. Họ xúi giục bảo chúng tôi làm trái với ý Giàng nên sẽ khiến bà con gặp xui rủi. Cứ thế, mỗi khi dịch bệnh, mất mùa xảy ra, chúng tôi lại bị gán ghép trở thành nguyên nhân. Tôi và các đảng viên khác phải tuyên truyền rất nhiều, bà con mới thay đổi cách nghĩ. Sau này, tôi nhận thêm 8 cháu bé mồ côi khác về làm con nuôi, ai cũng ủng hộ”, chị Kăn Linh xúc động kể.

Việc làm của chị Kăn Linh cũng chính là động lực để các đảng viên ở xã A Túc mạnh dạn, kiên quyết hơn trong đẩy lùi các quan niệm, hủ tục lạc hậu. Được sự chỉ đạo của lãnh đạo Đảng ủy xã, chi bộ bản, mỗi đảng viên nữ ở xã A Túc tình nguyện đảm nhiệm một công việc cụ thể: Chị Hồ Thị Xáo vận động người dân xóa bỏ quan niệm “đông con, đông của”, “phải có con trai để nối dõi tông đường”; chị Hồ Thị Chuẩn giúp bà con thay đổi tư duy sản xuất “nhờ trời”; chị Hồ Thị Thiếc đẩy lùi nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống thông qua việc thành lập các câu lạc bộ trẻ em gái, nhóm cha mẹ tốt; chị Hồ Thị Lộc vận động mọi người đến trạm y tế, bệnh viện mỗi khi đau ốm thay vì cúng bái… Họ làm công việc mà nhiều người ví là “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng” một cách tâm huyết, nhiệt tình và chỉ mãn nguyện khi nhận thức, hành động của dân bản có sự thay đổi.

Những nỗ lực của các nữ đảng viên xã A Túc sớm mang lại thành quả. Giờ đây, A Túc được ví là “xã văn minh” giữa đại ngàn. Người dân không còn “phát, đốt, cốt, trỉa”; không tin vào thầy mo, thầy cúng; sinh con đàn, cháu đống; dựng vợ, gả chồng sớm cho con… Đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng nâng cao. Quan niệm “Đói cơm thì chết, đói chữ chẳng sao” được xóa bỏ, bà con hiểu: “Không có con chữ, người Vân Kiều, Pa Kô mình lầm lũi mãi”. Ai cũng động viên con cháu, đặc biệt là các nữ sinh học tập, rèn luyện, nỗ lực để đứng vào hàng ngũ của Đảng, chung tay dựng xây quê hương.

Trương Quang Hiệp