Người gọi bình minh

Từ “nghệ sĩ” của bản làng

Sáng nào, tiếng khèn, tiếng sáo của ông Hồ Văn Tư cũng dập dìu vươn ra từ căn nhà sàn nhỏ, như quấn quít trên từng cành cây, ngọn cỏ và nâng bước dân bản Cựp lên nương. Thanh âm ấy giúp mọi người đón một ngày mới vui tươi, phấn khởi hơn. Thành quen, hễ thấy vắng tiếng khèn, tiếng sáo của ông Tư, mọi người lại đặt ra cho mình những câu hỏi. Không hẹn mà gặp, họ đều đến nhà người nghệ nhân cao tuổi để thăm hỏi, chuyện trò. Sự quan tâm ấy khiến ông Tư hết sức cảm động.

Tình cảm vợ chồng ông Hồ Văn Tư vẫn vẹn nguyên như ngày đầu

Ở cái tuổi 86, những trận ốm đến với ông Hồ Văn Tư ngày càng dày thêm. Vậy mà, khi biết có người vì yêu tiếng khèn, tiếng sáo mà tìm tới với mình ông đều tiếp đón rất nhiệt tình. Ngồi cạnh chăm sóc chồng, gương mặt bà Hồ Thị Lài dường như giãn ra, vơi bớt phần nào nỗi lo lắng. Bà Lài năm nay đã bước sang tuổi 76. Tuy nhiên, thời gian dường như “bất lực” trước những đường nét khả ái trên gương mặt bà. “Nhờ biết chế tác và sử dụng nhiều loại nhạc cụ truyền thống, tôi mới chinh phục được trái tim bà ấy. Vợ tôi kém tôi 10 tuổi. Thời xưa, bà ấy đẹp gái nhất bản”, ông Tư cho biết.

Trước đây, ở bản Cựp, tiếng đàn, tiếng hát chính là sợi tơ hồng se duyên nam nữ. Thành ra, đến tuổi lập gia đình, mọi chàng trai đều hào hứng học cách chế tác, sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống. Trong đêm hội sim, ai cũng mong cô gái mình thầm thương, trộm nhớ vì say tiếng khèn, tiếng sáo mà quên đường về. Bấy giờ, trong số các chàng trai bản Cựp, ông Hồ Văn Tư được khá nhiều cô gái đem lòng yêu mến. Không loại nhạc cụ nào của người Vân Kiều có thể làm khó chàng trai miền rừng. Trong dòng hoài niệm, ông Tư kể: “Từ ngày trái tim thúc giục đi tìm người thương, tôi mới bắt đầu học cách chế tác, sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống. Thấy học từ ông, cha chưa đủ, tôi rong ruổi đến nhiều bản làng để tìm thầy. Từ tò mò, tôi yêu thích, rồi say mê các loại nhạc cụ truyền thống lúc nào chẳng hay”.

Khi chuyện tình sau những đêm hội sim chất ngất niềm vui chưa đến bến bờ hạnh phúc, ông Hồ Văn Tư đành tạm biệt người thương để lên đường làm cách mạng. Từ đó, bước chân ông Tư đã rải khắp miền núi rừng phía tây tỉnh Quảng Trị. Ông và đồng đội từng tham gia hàng chục trận đánh lớn nhỏ trên tuyến đường 9 khiến quân địch bao phen thất kinh. Đến năm 1967, để chuẩn bị cho trận đánh lớn, ông và các đồng đội được giao nhiệm vụ nghiên cứu, tìm cách mở đường bí mật vào Khe Sanh. Trong chiến dịch giải phóng Khe Sanh, ông và nhiều người con miền rừng khác dẫn bộ đội chủ lực tấn công vào cứ điểm Làng Vây, sân bay Tà Cơn, đồi Động Tri...Trong những tháng sự sống chỉ tính bằng một tiếng nổ, chính tiếng đàn, tiếng hát đã giúp ông Tư vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ. Tháng ngày này, chính tiếng đàn, tiếng hát đã giúp ông Tư vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ. Thanh âm ấy trở nên vui tươi, rộn rã hơn khi ông trở về bản Cựp sau ngày hoà bình và kết hôn với bà Hồ Thị Lài như lời ước hẹn. Không giấu được sự xúc động, ông Tư bộc bạch: “Hôm gặp lại, bà ấy bảo tôi thổi cho nghe điệu khèn “se duyên”. Rồi, bà ấy gục đầu lên vai tôi mà khóc. Bà ấy nghĩ tôi không trở về nữa”.

Sau khi lập gia đình, ông Hồ Văn Tư vẫn dành nhiều thời gian để chế tác, sử dụng các loại nhạc cụ dân tộc. Đối với ông, đây là niềm vui sau những giờ lao động vất vả. Say mê là thế nên ông Tư rất phiền lòng khi thấy những người xung quanh hờ hững với chiếc khèn, cây đàn, cây sáo… Nguyên nhân xuất phát từ cái đói, cái nghèo. Ông Tư xác định, để giữ gìn nét đẹp của dân tộc, trước tiên, phải làm sao để bà con đỡ khổ. Ngày ngày, người lính bước ra từ chiến trận vận động dân bản Cựp cùng mình học hỏi, trau dồi kinh nghiệm sản xuất và thử nghiệm những giống cây trồng mới. Ông mang những nhạc cụ truyền thống lên nương, phục vụ bà con mỗi lúc ngơi nghỉ. Tối tối, ông và những người dân bản Cựp vừa đàn hát, vừa làm chổi đót, dệt thổ cẩm, đan chiếc A chói, A điên… đến khuya. Ròng rã bao mùa rẫy như thế, cuộc sống của bà con dần yên vui, no ấm.

...đến nghệ nhân ưu tú

Hôm tôi ghé thăm nhà ông Tư, vừa đến đầu ngõ, ai nấy đều ấm lòng khi nghe thấy tiếng khèn bè như mời, như gọi. Thì ra, hay tin ông Tư vừa được công nhận là nghệ nhân ưu tú nên bà con đến chúc mừng. Trong cuộc trò chuyện đan xen với những tiết mục văn nghệ “cây nhà, lá vườn”, ông Tư bày tỏ niềm vui mừng vì những nỗ lực của mình đã được ghi nhận. Đặc biệt, người nghệ nhân này rất phấn khởi khi biết, ngoài ông ra, còn có nhiều người ở các thôn bản khác cũng quan tâm đến việc gìn giữ, phát huy những giá trị văn hoá tốt đẹp mà cha ông để lại.

Tình yêu âm nhạc truyền thống của ông Hồ Văn Tư đã truyền sang các con cháu

Rót bát nước lá rừng thơm phức mời khách, ông Hồ Văn Tư chia sẻ về tháng ngày trăn trở, tìm cách “giữ hồn” dân tộc. Ngày trước, ông Tư vẫn cho rằng, chỉ cần vượt qua đói nghèo, tiếng đàn, tiếng hát của người Vân Kiều ở bản Cựp sẽ không bao giờ tắt. Thế nhưng, ông đã nhầm. Khi cuộc sống đỡ vất vả, người dân trong bản bắt đầu làm quen với những thiết bị hiện đại như: Chiếc ti vi, đầu đĩa, đài, điện thoại… Lớp trẻ ở bản say mê những bản nhạc xập xình hơn là thanh âm trong trẻo của chiếc khèn bè, sáo tirel, tù và… Trong đêm hội sim, các đôi nam nữ đối đáp với nhau bằng những nhạc khúc xa lạ. Dần dần, số người trẻ chế tác, sử dụng được các loại nhạc cụ truyền thống ở bản Cựp chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhiều bậc phụ huynh lắc đầu, bảo với ông Tư rằng, họ đã nhiều lần khuyên bảo con cháu gìn giữ những nhạc khúc núi rừng nhưng “lực bất tòng tâm”.

Thực tế ấy khiến ông Tư nhiều đêm trằn trọc. Ông sợ đời cháu chắt mình không còn biết đến chiếc khèn bè, sáo tirel, tù và… Chẳng đành lòng, người nghệ nhân này quyết định tìm đường “cứu” thanh âm trầm bổng của núi rừng. Biết dựa vào sức mình thì chưa đủ, ông huy động sự vào cuộc của già làng, trưởng bản, người có uy tín. Phương châm các ông đặt ra là không bài xích những cái mới, còn lạ lẫm đối với lớp trẻ. Thay vào đó, ông Tư và những người tâm huyết giúp thanh thiếu niên bản hiểu sâu sắc hơn về cái hay, cái đẹp của các loại nhạc cụ truyền thống, làn điệu dân ca. Các ông cũng đứng ra tổ chức nhiều buổi học, cuộc thi làm đàn, sáo, trống… Không dừng lại ở đó, ông Tư gõ cửa từng nhà, vận động các bậc phụ huynh dạy con em làm nhạc cụ, tập hát dân ca từ tấm bé.

Nỗ lực của ông Hồ Văn Tư và những người giàu tâm huyết ở bản Cựp sớm có kết quả. Thanh thiếu niên bản dần thấy được cái hay, cái đẹp của các nhạc khúc truyền thống. Vì thế, họ chăm chỉ tập làm các loại nhạc cụ, luyện hát những làn điệu dân ca. Trong các lễ hội, cuộc họp, buổi sinh hoạt…, tiếng hát, tiếng đàn lại vang lên rộn rã. Đặc biệt, ngôi nhà nhỏ của vợ chồng ông Hồ Văn Tư trở thành địa chỉ thân quen của nhiều bạn trẻ. Nắm bắt cơ hội, ông Tư đứng ra tổ chức các giờ học cho thanh thiếu niên bản ngay tại nhà mình. Tiếng lành đồn xa, nhiều bạn trẻ ở các bản làng lân cận cũng “cơm đùm, gạo bới” đến tham gia. Có thời điểm nhà ông Tư không còn chỗ trống để ngồi. “Đó là những ngày không thể nào quên đối với tôi. Tôi tin rằng những hạt giống mình ươm sẽ đơm hoa, kết trái”, gương mặt ánh lên niềm hy vọng, ông Tư cho biết.

Theo từng ngày nỗ lực, ông Hồ Văn Tư và những người tâm huyết rất vui mừng khi tiếng hát, tiếng đàn lại rộn vang ở bản Cựp. Từng học cách chế tác, sử dụng nhạc cụ và tập hát những nhạc khúc truyền thống từ ông Tư, các chàng trai, cô gái lớn lên, chung xây tổ ấm, lại miệt mài truyền dạy cho con cháu. Một số người còn bắt tay nhau, đứng vào đội nghệ nhân để mang tiếng đàn, tiếng hát đi xa. Anh Hồ Hồng Đào, Trưởng bản Cựp vui mừng cho biết: “Bản Cựp có 80 hộ với 406 nhân khẩu. Gia đình nào ở bản cũng có người biết cách chế tác, sử dụng các loại nhạc cụ và hát các làn điệu dân ca truyền thống. Đối với bà con, tiếng đàn, tiếng hát không đơn thuần là niềm vui mà còn là sự tự hào. Để có ngày hôm nay, bà con ghi nhận sự cống hiến không mệt mỏi của nghệ nhân Hồ Văn Tư. Ông là người đưa ánh sáng bình minh đến với dân bản Cựp”.