Chuyện kể bên dòng Gianh

Đó cũng là tâm trạng chung của những người đã sống, chiến đầu và gắn bó với dòng sông và bến phà Gianh những năm đánh Mỹ. Đặc biệt giữa những ngày tháng tư lịch sử, trong niềm vui của dân tộc mừng ngày chiến thắng và bến phà II ác liệt năm xưa, giờ đã khoác lên một diện mạo mới trong tổng thể Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh, trở thành "địa chỉ đó" của lòng tri ân và tự hào.

Đất nước thống nhất, hòa bình đã hơn nửa thế kỷ, nhưng trong ký ức của những chiến sĩ Hải quân, bộ đội địa phương, công nhân bến phà, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và Nhân dân hai bên bờ sông Gianh... những năm tháng bom đạn, kiên cường bám trụ nơi dòng Gianh vẫn vẹn nguyên, không thể phai mờ.

Ông Nguyễn Xuân Váy và ông Trần Chỉ Sỹ (SN 1938) cùng quê Quảng Thuận cũ, nhập ngũ ngày 10/4/1964, cùng tham gia trận đánh ngày 5/8/1964 trong đội hình Hải quân nhân dân Việt Nam. Khi đó, đơn vị đóng quân tại bến phà 1, thuộc Khu tuần phòng 5, thực hiện nhiệm vụ tuần tiêu.

12 giờ 30 phút ngày 5/8/1964, khi địch huy động 8 chiếc F8U từ phía biển bay vào đèo Ngang, chia thành 2 tốp oanh tạc căn cứ Hải quân ở cửa sông Gianh và mùi Roòn, cán bộ, chiến sĩ Khu tuần phòng 5 đã nhanh chóng cơ động chiến đấu, phối hợp hiệu quả với các lực lượng, kiên cường đánh trả, góp phần làm nên chiến thắng vẻ vang của Hải quân nhân dân Việt Nam, thắng lợi đầu tiên của quân và dân miền Bắc trong cuộc chiến chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

Trận "thử lửa" ấy cũng mở đầu cho những năm tháng bến phà Gianh bị đánh phá ác liệt. Giữ vị trí đặc biệt quan trọng trên tuyến chi viện chiến lược Bắc Nam, cả đường bộ và đường Hồ Chí Minh trên biển, nơi đây hứng chịu hàng nghìn tấn bom đạn, nhưng tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" chưa bao giờ lùi bước.

Ở tuổi 84, cựu chiến binh Nguyễn Xuân Váy ngồi bên bến phà cũ, ôn lại những ký ức năm xưa. Mỗi dấu mốc thời gian, mỗi trận đánh, những đồng đội hy sinh, bị thương, ông đều nhớ rõ. Giữa lao xao sóng nước sông Gianh, kỷ niệm cũ như sống dậy, vẹn nguyên và da diết.

Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh tháng 4/2026 - Ảnh: N.M

Không chỉ riêng ông Vây, nhiều cựu chiến binh từng gắn bó với bến phà Gianh cũng mang trong mình những ký ức không thể phai mờ. Trong dòng người hân hoan đổ về di tích. Bến phà Gianh, ông Phạm Văn Thí (SN 1944), phường Ba Đồn, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 45, Tỉnh đội Quảng Bình cũ không giấu được sự bồi hồi xúc động.

Hơn 60 năm đã qua, dòng sông năm xưa đã bao đổi thay, nhưng đi dọc bến phà, ông vẫn nhớ như in từng khu vực đơn vị đóng quân. Trận đánh trưa 5/8/1964 in sâu trong ký ức ông và đồng đội bởi sự khốc liệt, hiểm nguy nhưng cũng là minh chứng cho ý chí kiên cường, tinh thần chiến đấu quả cảm, khi quân và dân ta đã anh dũng đánh trả, giành thắng lợi vang dội trong trận đầu của cuộc chiến chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

Kiên cường bám trụ tại "tọa độ lửa" sông Gianh từ 1964 1968, cựu chiến binh Phạm Văn Thí đã chứng kiến những năm tháng khốc liệt nhất nơi dòng sông này. Trong đó, từ năm 1965 đến tháng 11/1968 và nửa cuối năm 1972, không quân và hải quân Mỹ đánh vào phà Gianh 2.191 trận, bình quân mỗi mét vuông mặt nước và bến phà hứng chịu 1,1 tấn bom đạn. Dẫu vậy, sông Gianh chưa bao giờ bị khuất phục, bến phà vẫn hiên ngang giữ vững mạch giao thông chi viện, bất chấp mưa bom bão đạn.

Trong số đó, câu chuyện của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (LLVTND) Võ Xuân Khuể (SN 1946) là một minh chứng tiêu biểu. Đón chúng tôi trong ngôi nhà nhỏ ở xã Nam Gianh, Anh hùng LLVTND Võ Xuân Khuể, chiến sĩ lái ca nô cảm tử năm nào nay vẫn khỏe mạnh, chỉ đôi tai bị giảm khả năng nghe do di chứng những lần bị thương. Dẫu vậy, ông vẫn say sưa kể lại những ngày rà phá thủy lôi, lái ca nô đưa phà sang sông.

“Dưới sông thì thủy lôi dày đặc, phá xong rồi lái ca nô đưa phà qua sông vẫn chưa hết nguy hiểm, bởi máy bay địch luôn quần thảo ác liệt. Mà trên ca nô, trên phà thì làm chi có hầm trú ẩn, cứ phơi mình giữa sông, hướng thẳng bờ bên kia mà tiến. Sống chết trong gang tấc, nhưng tất cả chúng tôi, từ chỉ huy, thợ máy đến chiến sĩ, đều chung suy nghĩ, quyết tâm đưa người, vũ khí, xe cộ sang sông an toàn, kịp thời chi viện cho miền Nam đánh giặc...", ông kể.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Xuân Khuể - Ảnh: N.M

Tám lần thoát chết trong gang tấc, có lần dính thủy lôi bị hất tung lên cao rồi rơi xuống, ông may mắn được sóng nước sông Gianh nâng đỡ, chở che. Sau hàng trăm trận đánh và nhiều thương tích, người chiến sĩ anh hùng năm xưa vẫn kiên cường trở về, mang theo ký ức không thể phai mờ. Anh hùng LLVTND Võ Xuân Khuể và đồng đội chính là những người đã làm nên hình ảnh hiên ngang "Đầu đội bom, chân bám phà, tay lái, miệng hát bài ca chiến thắng", biểu tượng kiên cường, bất khuất của một thời lửa đạn nơi hạ lưu sông Gianh.

Còn nhiều nữa những người đã gắn bó với dòng sông Gianh trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Có người đã mãi mãi nằm lại nơi đây, có người để lại một phần xương máu và đi qua cuộc chiến với những vết thương hành hạ khi trái gió trở trời. Mỗi người một câu chuyện, một nỗi nhớ, nhưng tất cả đều chung một tấm lòng sắt son với Tổ quốc, quê hương, mãi mãi tự hào bởi những năm tháng sống và chiến đấu nơi dòng sông Gianh.

Sông Gianh hôm nay đã đổi thay sau hành trình dài gánh trên vai sứ mệnh lịch sử, nhưng ký ức một thời hoa lửa vẫn lắng sâu trong dòng chảy, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về giá trị của hòa bình được đánh đổi bằng biết bao hy sinh của cha anh.