Hai làng nghề, một điểm chung

Làm nghề để giữ nghề

Giữa miền quê yên bình, tiếng kim chằm nón vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày như nhịp sống quen thuộc của người dân thôn Bố Liêu. Trải qua hơn 100 năm tồn tại, nghề làm nón lá không chỉ tạo việc làm, tăng thu nhập mà còn trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Dọc những con đường nhỏ trong làng, hình ảnh người phụ nữ ngồi bên hiên nhà cẩn thận xếp từng tàu lá, đưa từng đường kim mềm mại đã trở nên quen thuộc. Với họ, chiếc nón lá không chỉ là vật dụng che nắng mưa mà còn chứa đựng sự cần cù, khéo léo và tình yêu dành cho nghề truyền thống quê hương.

Bà Trần Thị Ái Liên, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Bố Liêu, có hơn 40 năm gắn bó với nghề làm nón, cho biết để hoàn thành một chiếc nón, người làm phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Lá nón được lựa chọn kỹ lưỡng, sau đó phơi khô, hong nóng, làm phẳng rồi mới đưa lên khuôn. Từng lớp lá được sắp xếp hài hòa để tạo độ bền, sự chắc chắn và vẻ đẹp thanh thoát cho sản phẩm. Công đoạn chằm nón đòi hỏi sự tỉ mỉ, đôi tay khéo léo cùng nhiều năm kinh nghiệm mới tạo nên những đường kim đều, đẹp.

Theo chị Liên, để giữ nghề từ đời này sang đời khác, các gia đình thường hướng dẫn con cháu học làm nón từ khi 12-13 tuổi. Nhờ được tiếp cận sớm, nhiều người trẻ trong làng có tay nghề khá cao. Bình quân mỗi ngày, một người có thể chằm được 2 chiếc nón, sau khi trừ chi phí, thu nhập khoảng 100 nghìn đồng. Dù thu nhập chưa cao, nhiều hộ dân vẫn bền bỉ gắn bó với nghề vì đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là niềm tự hào của quê hương.

Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ (LHPN) xã Triệu Bình Nguyễn Thị Thu Diêm cho biết, thôn Bố Liêu hiện có 80/115 hộ làm nghề nón lá. Nghề chủ yếu được làm vào thời gian nông nhàn, kéo dài khoảng 8 tháng mỗi năm. Nguyên liệu được nhập về từ xã Ba Lòng. Không khí lao động cần mẫn, miệt mài để giữ nghề truyền thống vẫn hiện diện trong từng mái nhà của làng quê này.

Không chỉ ở thôn Bố Liêu, tại vùng biển bãi ngang Triệu Cơ, nghề làm nước mắm ở làng nghề Gia Đẳng cũng đang được nhiều người dân gìn giữ như một phần hồn quê. Ông Đoàn Văn Lương, chủ cơ sở sản xuất nước mắm Hải Long chia sẻ, nước mắm làng nghề Gia Đẳng từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân địa phương. Những người Quảng Trị xa quê mỗi lần trở về, thường tìm mua bởi hương vị đậm đà đặc trưng, khó nơi nào có được.

Theo ông Lương, để tạo nên những giọt nước mắm chất lượng, cá phải thật tươi và được chọn lọc kỹ trước khi muối. Mỗi loại cá như cá cơm, cá nục hay cá duội đều có quy trình và thời gian ủ riêng, kéo dài từ 8-12 tháng. Mỗi năm, cơ sở của ông sản xuất khoảng 13.000 lít nước mắm, doanh thu đạt khoảng 500 triệu đồng.

Từng tốt nghiệp đại học và làm việc cho một doanh nghiệp lớn, ông Lương quyết định trở về quê tiếp nối nghề truyền thống của gia đình. Theo ông, nghề làm nước mắm không quá nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự sạch sẽ, tỉ mỉ và kiên trì để tạo ra sản phẩm chất lượng cho người tiêu dùng. Với ông, gìn giữ và phát triển nước mắm Gia Đẳng không chỉ là làm kinh tế mà còn là cách lưu giữ hồn quê, quảng bá hình ảnh Quảng Trị đến nhiều nơi.

Thời gian qua, sản phẩm nước mắm làng nghề Gia Đẳng đã tham gia nhiều hội chợ lớn trên cả nước như hội chợ “Tự hào nông sản Việt Nam” tại Hà Nội năm 2023, hội chợ mùa xuân được tổ chức đầu năm 2026 tại Trung tâm Triển lãm quốc gia Hà Nội. Trước đó, năm 2015, UBND tỉnh đã công nhận làng nghề truyền thống nước mắm Gia Đẳng.

Sản phẩm nước mắm làng nghề Gia Đẳng tham gia hội chợ “Tự hào nông sản Việt Nam” tại Hà Nội năm 2023 - Ảnh: Đ.V.L

Chị Dương Thị Ngân, quê ở Quảng Trị, hiện sinh sống tại TP. Đồng Nai cho hay, mỗi lần về quê, chị đều mua nước mắm Gia Đẳng và nón lá Bố Liêu để làm quà cho bà con, bạn bè ở miền Nam. Theo chị, khi chứng kiến cách người dân làm ra những sản phẩm truyền thống, nhiều ký ức tuổi thơ lại ùa về, gợi nhớ nét đẹp văn hóa quê hương trong lòng người con xa xứ.

Mở ra hướng phát triển mới

Sự thay đổi của đời sống hiện đại khiến nhiều nghề thủ công truyền thống dần thu hẹp. Tuy nhiên, ở làng nghề nón lá Bố Liêu hay làng nghề nước mắm Gia Đẳng, vẫn có những người âm thầm tìm cách đưa nghề cũ thích nghi với thời đại mới.

Chủ tịch Hội LHPN xã Triệu Bình Nguyễn Thị Thu Diêm cho biết, thời gian qua, địa phương thường xuyên tổ chức các hội chợ, phiên chợ nông sản để quảng bá sản phẩm địa phương. Nón lá Bố Liêu luôn là mặt hàng được người tiêu dùng quan tâm và bán khá chạy. Làng nghề cũng thu hút nhiều đoàn du khách, học sinh, sinh viên đến tham quan, trải nghiệm và mua sản phẩm. Năm 2015, UBND tỉnh công nhận nghề làm nón lá ở Bố Liêu là 1 trong 14 nghề truyền thống, làng nghề truyền thống của tỉnh.

Trong khi đó, làng nghề nước mắm Gia Đẳng hiện có 31 hộ tham gia sản xuất với 58 lao động thường xuyên, thu nhập bình quân đạt từ 45-50 triệu đồng/người/năm. Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Triệu Cơ Lê Thiên Vũ cho biết, bên cạnh kết quả đạt được, hiện nay chi phí sản xuất ngày càng tăng trong khi giá bán chưa tương xứng khiến nhiều hộ gặp khó khăn trong tìm kiếm đầu ra.

Thời gian qua, UBND xã đã hỗ trợ kinh phí xây dựng nhãn hiệu sản phẩm và tạo điều kiện cho các cơ sở tham gia hội chợ nhằm quảng bá thương hiệu nước mắm Gia Đẳng. Để phát triển lâu dài, khó khăn lớn nhất hiện nay là nguồn vốn đầu tư cho hạ tầng như nhà xưởng, điện 3 pha, xử lý môi trường và vận chuyển còn lớn, vượt khả năng của nhiều hộ sản xuất nhỏ. Vì vậy, địa phương đang đặc biệt quan tâm công tác vận động người dân di dời vào khu sản xuất tập trung.

Ngoài ra, theo bà Nguyễn Thị Thu Diêm, Chủ tịch Hội LHPN xã Triệu Bình, những người làm nón ở thôn Bố Liêu mong muốn sớm có được một không gian trưng bày sản phẩm để vừa bán cho du khách, vừa thu hút khách du lịch về với địa phương.

Dẫu còn nhiều khó khăn, những người làm nghề nón lá ở Bố Liêu và sản xuất nước mắm ở làng nghề Gia Đẳng vẫn lặng lẽ giữ nghề bằng tất cả tình yêu dành cho quê hương. Họ giống như những đốm lửa nhỏ bền bỉ cháy giữa dòng chảy hiện đại, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của vùng đất Quảng Trị hôm nay và mai sau.